Trong dòng chảy lịch sử của mỗi vùng quê, những ngôi đền, đình, miếu không chỉ là những công trình kiến trúc tín ngưỡng mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, ghi dấu những câu chuyện về tiền nhân, phong tục, đạo lý và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đền Trung Thịnh, hiện tọa lạc tại thôn Thịnh Lộc, xã Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, là một địa chỉ như thế.

Đền Trung Thịnh- nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử và bản sắc văn hóa cộng đồng

Gắn với làng Trung Thịnh xưa, Đền Trung Thịnh là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng của người dân địa phương. Qua thời gian, những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ trong thần tích, sắc phong và truyền thuyết mà còn hiện diện trong đời sống tâm linh, trong những ngày lễ, ngày giỗ và trong sự thành kính của nhân dân đối với bậc tiền nhân được tôn thờ tại di tích.

Hoàng Cơ Thạch – Thành hoàng bản cảnh trong ký ức cộng đồng

Nhân vật được nhân dân tôn thờ tại Đền Trung Thịnh là Hoàng Cơ Thạch, được suy tôn là Thành hoàng bản cảnh.

Theo bản thần tích chữ Hán, tư liệu dân gian và những truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Hoàng Cơ Thạch là người có cuộc sống giản dị, cần cù, giỏi nghề thuốc, đồng thời có năng khiếu ca hát Dân ca. Ông không chỉ truyền lại nghề thuốc mà còn dạy hát Dan ca cho nhân dân trong làng. Hình ảnh ấy cho thấy một người gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, đem kiến thức, nghề nghiệp và những giá trị tinh thần của mình truyền lại cho người dân.

Trong ký ức dân gian, Hoàng Cơ Thạch còn gắn với một câu chuyện giàu ý nghĩa biểu tượng về tinh thần chống áp bức và bảo vệ bản sắc dân tộc.

Truyền thuyết kể rằng, trong thời kỳ Bắc thuộc, sau khi Mã Viện đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, nhà Đông Hán cho dựng cột đồng nhằm trấn áp tinh thần người Việt. Hoàng Cơ Thạch đã mang rìu, cưa và lương thực lên núi, kiên trì cưa đổ cột đồng.

Câu chuyện ấy qua nhiều thế hệ đã trở thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng, thể hiện khát vọng độc lập, tinh thần yêu nước, ý thức chống áp bức và đặc biệt là ý thức bảo vệ bản sắc văn hóa trước nguy cơ đồng hóa.

Cần nhìn nhận câu chuyện một cách khách quan: hồ sơ lý lịch di tích xác định Hoàng Cơ Thạch là nhân vật mang tính chất lịch sử - truyền thuyết; sự kiện phá cột đồng chưa có tài liệu chính sử xác nhận trực tiếp. Tuy nhiên, giá trị của truyền thuyết không chỉ nằm ở việc xác định một sự kiện lịch sử cụ thể, mà còn nằm ở cách cộng đồng đã ghi nhớ, tôn vinh và trao truyền câu chuyện ấy qua nhiều thế hệ.

Chính ký ức được cộng đồng gìn giữ đã tạo nên một giá trị văn hóa đặc biệt cho di tích: mỗi truyền thuyết là một cách người xưa gửi gắm niềm tin, khát vọng và những chuẩn mực đạo lý cho thế hệ mai sau.

Đền Trung Thịnh – nơi gửi gắm đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”

Theo thần tích và tư liệu văn hóa địa phương, Hoàng Cơ Thạch mất vào ngày 20 tháng Giêng. Để ghi nhớ công lao của ông, nhân dân lập đền thờ, tôn ông làm Thành hoàng bản cảnh, gửi gắm trong đó mong ước về sự che chở, bình an và cuộc sống tốt đẹp cho cộng đồng.

Việc thờ Thành hoàng không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng. Đó còn là cách cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với người có công, nhắc nhở con cháu về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, biết trân trọng những gì cha ông đã gây dựng và có trách nhiệm gìn giữ những giá trị tốt đẹp của quê hương.

Trải qua những năm tháng chiến tranh và nhiều biến động của lịch sử, Đền Trung Thịnh từng bị phá bỏ. Sự mất mát về vật chất ấy không làm mất đi ký ức của cộng đồng. Trong tâm thức của người dân, hình ảnh Thành hoàng và những câu chuyện gắn với di tích vẫn được gìn giữ, trao truyền.

Đến năm 2022, Đền Trung Thịnh được khôi phục, tu bổ khang trang, tương xứng hơn với vị trí và giá trị của di tích. Đây không chỉ là sự phục hồi một công trình kiến trúc mà còn là sự hồi sinh của một không gian văn hóa, tín ngưỡng đã gắn bó với đời sống tinh thần của bao thế hệ người dân.

Ba đạo sắc phong triều Nguyễn – những tư liệu quý của di tích

Một trong những giá trị đặc biệt của Đền Trung Thịnh là di tích còn lưu giữ ba đạo sắc phong triều Nguyễn, được ban dưới các niên hiệu Thành Thái, Duy Tân và Khải Định.

Các đạo sắc phong ghi nhận Hoàng Cơ Thạch là Bản cảnh Thành hoàng, cho phép nhân dân địa phương tiếp tục phụng thờ và nhiều lần gia tặng mỹ tự.

Những đạo sắc phong không chỉ có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lịch sử tín ngưỡng, chế độ phong tặng của triều Nguyễn mà còn là bằng chứng quan trọng cho thấy vị trí của Thành hoàng trong đời sống tinh thần của cộng đồng qua các thời kỳ.

Mỗi đạo sắc là một dấu mốc lịch sử. Mỗi dòng chữ là một phần ký ức được gửi lại cho hậu thế.

Vì vậy, việc bảo quản, gìn giữ và phát huy giá trị của các đạo sắc phong không chỉ là trách nhiệm của riêng người trông coi di tích, mà là trách nhiệm chung của cộng đồng và các thế hệ hôm nay.

Đền Trung Thịnh – không gian văn hóa sống của cộng đồng

Ngày nay, Đền Trung Thịnh tiếp tục là một trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của nhân dân địa phương.

Hằng năm, lễ giỗ Thành hoàng vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch, cùng các nghi lễ truyền thống, là dịp để người dân tưởng nhớ tiền nhân, bày tỏ lòng thành kính, gặp gỡ, giao lưu và củng cố tình làng nghĩa xóm.

Trong không gian ấy, văn hóa không phải là điều gì xa xôi, trừu tượng. Văn hóa hiện diện trong từng nghi lễ, từng lời khấn, từng câu chuyện được kể lại, trong cách con cháu tưởng nhớ tổ tiên, trong cách người dân cùng nhau chăm lo cho di tích và trong sự gắn kết giữa các thế hệ.

Đó chính là văn hóa sống – một nền văn hóa được cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền từ đời này sang đời khác.

Nếu một ngày nào đó những nghi lễ truyền thống không còn được thực hành, những câu chuyện không còn được kể, những đạo lý không còn được nhắc nhớ và con cháu không còn biết đến nguồn cội của mình, thì sự mất mát ấy không chỉ là mất đi một công trình, mà còn là mất đi một phần ký ức của cộng đồng.

Bảo tồn di tích là gìn giữ văn hóa quê hương

Đền Trung Thịnh hội tụ nhiều lớp giá trị: từ thần tích, sắc phong, truyền thuyết, tín ngưỡng thờ Thành hoàng đến những thực hành văn hóa cộng đồng được duy trì qua thời gian.

Mỗi lớp giá trị ấy góp phần tạo nên diện mạo riêng của di tích và cũng góp phần làm nên bản sắc văn hóa của quê hương Lộc Hà nói riêng, Hà Tĩnh nói chung.

Đặc biệt, việc Đền Trung Thịnh được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Di tích Văn hóa – Lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 1731/QĐ-UBND ngày 01/7/2026 là sự ghi nhận quan trọng đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của di tích.

Đây vừa là niềm vinh dự, vừa đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với chính quyền và nhân dân địa phương trong công tác bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di tích.

Bởi một di tích được công nhận không có nghĩa là công việc bảo tồn đã kết thúc. Trái lại, đó là điểm khởi đầu cho một chặng đường mới – chặng đường làm cho di tích thực sự trở thành một phần của đời sống văn hóa đương đại, để thế hệ trẻ hiểu, trân trọng và tự hào về quê hương mình.

Chung tay vun đắp văn hóa tâm linh – trách nhiệm của mỗi người dân

Giữ gìn Đền Trung Thịnh trước hết là giữ gìn một địa chỉ văn hóa của cộng đồng. Đó là trách nhiệm chung của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, các dòng họ, các gia đình và mỗi người dân.

Mỗi người có thể góp một phần nhỏ bé của mình bằng những việc thiết thực: giữ gìn cảnh quan di tích; thực hiện nếp sống văn minh trong lễ hội; bảo vệ các hiện vật, sắc phong và tư liệu cổ; không xâm hại, viết vẽ lên công trình; tích cực tìm hiểu lịch sử di tích; kể cho con cháu nghe những câu chuyện về quê hương; tham gia các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được trao cơ hội để tiếp cận và hiểu đúng về di sản. Khi người trẻ biết câu chuyện về Hoàng Cơ Thạch, biết giá trị của những đạo sắc phong, hiểu ý nghĩa của ngày giỗ Thành hoàng và nhận thức được trách nhiệm đối với di tích, thì lúc đó di sản mới thực sự có tương lai.

Chúng ta bảo tồn không phải để quá khứ nằm yên trong tủ kính.

Chúng ta bảo tồn để quá khứ tiếp tục nói với hiện tại, để hiện tại có trách nhiệm với tương lai.

Đền Trung Thịnh không chỉ thuộc về một thế hệ. Đó là tài sản tinh thần được cha ông trao lại cho chúng ta và chúng ta có trách nhiệm trao lại cho con cháu.

Mỗi viên gạch, mỗi nét kiến trúc, mỗi đạo sắc phong, mỗi câu chuyện dân gian, mỗi nghi lễ truyền thống và mỗi ký ức về Thành hoàng Hoàng Cơ Thạch đều là những mảnh ghép làm nên lịch sử và bản sắc của cộng đồng.

Vì vậy, hãy cùng nhau trân trọng di tích – gìn giữ truyền thống – bảo vệ cảnh quan – thực hành tín ngưỡng văn minh – trao truyền lịch sử cho thế hệ trẻ.

Hãy để mỗi người dân trở thành một người gìn giữ di sản.

Hãy để mỗi gia đình trở thành một nơi truyền dạy tình yêu quê hương.

Hãy để mỗi thế hệ trẻ hiểu rằng, tự hào về quê hương không chỉ là biết quê hương mình đẹp, mà còn là biết quê hương mình đã trải qua những gì, biết cha ông mình đã để lại những gì và biết mình phải làm gì để những giá trị ấy không bị mai một theo thời gian.

Đền Trung Thịnh hôm nay được khôi phục không chỉ bằng những viên gạch, mái ngói hay những hạng mục kiến trúc, mà còn bằng sự trở về của ký ức, niềm tin và tình cảm cộng đồng.

Từ những giá trị đã được trao truyền qua bao thế hệ, mỗi chúng ta hãy cùng góp sức vun đắp một đời sống văn hóa tâm linh lành mạnh, văn minh, giàu bản sắc, để Đền Trung Thịnh mãi là nơi thành kính tưởng nhớ tiền nhân, là điểm tựa tinh thần của cộng đồng và là địa chỉ giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.

ĐỀN TRUNG THỊNH – NƠI KÝ ỨC ĐƯỢC GÌN GIỮ, NIỀM TIN ĐƯỢC TRAO TRUYỀN VÀ BẢN SẮC QUÊ HƯƠNG ĐƯỢC TIẾP NỐI.